№9-лекция тақырыбы: Әли ақынның әдеби мұрасы (1 сағат. 9-аптада).

  	Сабақтың мақсаты: 
-	Әли ақын мұрасын түсініп, бағалай білуіне;
-	Әли ақын мұрасын жан-жақты талдай білуіне;
-	Әли ақын мұрасының көркемдік ерекшеліктерін ажырата білуіне;
-	Әли ақын мұрасының өзгешелігін көрсете білуіне;
-	Әли ақын мұрасының іздерін кейінгі кезеңдердегі әдебиеттерден таба білуіне үйрету.
           
Сабақтың нәтижесі:
-	студент Әли ақын мұрасын қарастыра отырып, оны көркемдік тұрғысынан ажырата, нақтылай, түсіндіре, талдай, талқылай және мысалдар келтіре алатын болады.

Жүсіп пайғамбар оқиғасы зерттеуші ғалымдардың қай-қайсысы да бұл оқиғаның сілемі өте көне дәуірлерге жол тартып жататынын айтады. Қазақ ғалымы А. Қыраубайқызы қазақ қисса-дастандарының түп-негізі, шығу төркіні туралы арнайы зерттеу еңбегін де жазды. Тікелей мұсылман қаламгерлерінің бұл тақырыпқа баруына, қалам тебуіне келер болсақ, бұл жөнінде ғалым А. Қыраубайқызы: «Жүсіп пайғамбар оқиғасын парсы, түрік тілдерінде көптеген ақындар жазды. Оның түпкі нұсқасы, әрине, Құранның 12-сүресі және Фирдоуси жырлаған «Жүсіп–Зылиха», бірақ Әли, Жәми, Дүрбек үшеуі сүйенген бір ортақ негіз XI ғасырда өмір сүрген Герат ғалымы Абдаллах Ансаридың (1006-1088) прозалық сюжеті екені анықталып отыр. Оны алғаш салыстырып зерттеген Е.Э. Бертельстің шәкірті, өзбек ғалымы Э.Р. Рүстемов, татар ғалымы Н.Ш. Хисамов болды. Ал Фирдоуси «Жүсіп-Зылиханы» жазғанда ІХ ғасырда өмір сүрген Табаридың Құран тефсірінен қарағаны мәлім болды. Рабғузи «Қисса-ул әнбиасындағы» Қисса Жүсібі Ансаридың ғазал аралас келіп отыратын прозалық шығармасы «Анис муридин уа шамс ал-маджалис» («Муридтер досы және мәжісілістер күніне») сүйеніп жазылған деген пікір бар. Осы еңбектердің ішінде Н.Ш. Хисамовтың Құл Әлидің «Қисса Жүсібі» туралы ғылыми монографиялық зерттеу жасаған еңбегі ерекше. Құл Әли поэмасының Еділ бойы түріктері поэзиясына, әсіресе татар поэзиясына ғасырлар бойы ықпал етіп келгенін сөз етеді. Әйтсе де, ол ескерткіштің қазақ фольклоры мен әдебиетіне де қатысты екенін айтып өтеді. Солай дей тұра ол Жүсіпбек Қожа қиссасы жөнінде: «В конце XIX века появилось казахское переложение «Кысса-и Йусуф». Выполнил его в 1897 году Ходжа Йусуфбек Шайхулисламуглы Айходжи. Казахская поэма несколько раз издавалась в Казани. В основу ее положены тот же размер и тот же народный стих, только рифмовка несколько изменена: ааба. Основные звены сюжета, мотивы и художественные детали поэмы сохранены даже в нюансах. Можно сказать, что это - поэма Кул Али, максимально приближенная к казахской языковой и поэтической стихи» деген пікір айтады. Бірақ пікір иесінің кейбір өзгешеліктер деп отырғаны нәзиралық дәстүр, қиссаның қазақ тілінде дүниеге келген нәзиралық туынды екенін аңғартуға жетіп жатыр. Бұған нәзиралық туынды табиғаты жөнінде ғалым Н.Ш. Хисамовтың өзінің: «Но если поставить разные версии сюжета в один ряд, то одна и та же мерка не пройдет для оценки их достойнств. В разные эпохи и в разных литературах соответствует им различная роль. И каждая значительная разработка имеет свое непереходящее значение и свою неповторимую ценность» деген пікірі дәлел болады. Демек, Жүсіпбек қиссасы Құл Али қиссасының сөзбе-сөз көшірмесі емес.

Тақырыпқа байланысты сұрақтар:

1.	Әлидің ақындығы туралы не білесіз?
2.	Әли ақынның түркі мәдениеті мен әдебиетіне ықпалы жайында айтыңыз!
3.	Әли ақынның түркі мәдениетінің қалыптасуы мен дамуына үлесі болды ма?
4.	Әли ақын шығармасының көркемдігі туралы айтыңыз!
5.	Әли ақын мұраттарын баяндаңыз!
6.	Әли ақын шығармасының ерекшелігі туралы не айтасыз?
7.	Орта ғасырлардағы әдеби мұралардан Әли ақын мұрасының өзгешелігі туралы айтыңыз!
8.	Әли ақынның көтерген басты мәселелеріне тоқталыңыз!
9.	Әли ақын мұрасын зерттеген ғалымдардың еңбектерін білесіз бе?
10.	Әли ақын мұрасының ізін кейінгі кезеңдердегі әдебиеттерден табуға бола ма?

Пайдаланатын әдебиеттер тізімі:

1. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. Алматы, 2000.
2. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. I-кітап. Алматы, 2001.
3. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Астана, 2005.
4. Қыраубайқызы А. Ежелгі әдебиет. Алматы, 2012.

Электрондық оқулықтарға қажетті сайттар:

            1. http://www.infoliolib.l/info/.
            2. http://www.openj-gate.org /.
            3. http:/www.rubricon.com– РУБРИКОН.